Tajlandia leży w Azji Południowo-Wschodniej, na wybrzeżu Morza Andamańskiego i Zatoki Tajlandzkiej, na południowy wschód od Birmy.
Klimat
Klimat Tajlandii, typowy dla tropików, charakteryzuje wysoka wilgotność i jeszcze wyższe temperatury. Taka kombinacja sprzyja ogromnemu bogactwu flory: mieszane lasy liściaste i suche lasy porośnięte drzewami z rodziny Dipterocarpaceae w górskich rejonach na północy i na nieurodzajnym północnym wschodzie, okresowo zielone lasy liściaste i wiecznie zielone lasy górskie na wyżej położonych terenach Tajlandii kontynentalnej, wilgotne tropikalne lasy deszczowe na parnym południu, równiny na mokrych terenach w centrum, nadmorskie bagna namorzynowe oraz jedne z najpiękniejszych na świecie raf koralowych, ciągnących się wzdłuż wschodniego wybrzeża.

Przyroda

Na terenie Tajlandii żyje 10% światowej populacji ptaków (928 gatunków) i rośnie co najmniej 6% roślin naczyniowych (dotychczas skatalogowano ponad 15 tys. gatunków). Liczby te maskują jednakże gwałtownie pogarszający się od czasów II wojny światowej stan środowiska naturalnego, co jest wynikiem krótkowzrocznej polityki forsowania za wszelką cenę rozwoju gospodarczego kraju.
Połowa lasów w Tajlandii podlega ochronie jako parki narodowe i to właśnie w nich można dokładnie poznać dziedzictwo przyrodnicze tego kraju. Najciekawsze parki narodowe, takie jak Khao Yai na północnym wschodzie, Doi Inthanon i Doi Suthep na północy, czy Khao Sam Roi Yot i Khao Sok na południu zostały szczegółowo opisane w przewodniku. 65% lasów Tajlandii stanowią lasy liściaste (nazywane monsunowymi). Drzewa na tych terenach, nawet w czasie półrocznej pory suchej, dla zaoszczędzenia wody zrzucają liście.
Pospolitym gatunkiem w lasach liściastych na północy były kiedyś drzewa tekowe, ale z powodu masowej wycinki zachowały się one już tylko w kilku odizolowanych rejonach.
Jest to chyba najbardziej ceniony i poszukiwany produkt lasów monsunowych. Typowy dla klimatu monsunowego jest również bambus, który w porze deszczowej rośnie dosłownie w oczach.
Tajlandczycy wykonują z nich na przykład: ściany domów, krzesła, rury na wodę (w wioskach plemiennych na wzgórzach) i instrumenty muzyczne. Pędy bambusowe są też ważnym składnikiem w kuchni tajsko-chińskiej.
Tropikalne lasy deszczowe występują w południowej części półwyspu, na obszarach z wysokimi opadami. Charakterystyczne dla tego typu lasu są wyraźne piętra. Lasy częściowo zrzucające liście są czymś pośrednim między tropikalnymi lasami deszczowymi a suchymi lasami liściastymi i mają cechy charakterystyczne dla obu tych środowisk.
Powyżej 1000 m n.p.m. drzewa-giganty ustępują miejsca wiecznie zielonym lasom górskim z dębami, kasztanowcami, drzewami laurowymi i innymi niższymi gatunkami typowymi dla strefy umiarkowanej. Na tej wysokości deszcze padają często, niekiedy praktycznie bez przerwy, dlatego dolne piętro lasu zwykle pokrywa mech, a poszycie jest znacznie gęstsze i przeważają w nim epifity, rododendrony oraz rozmaite odmiany paproci drzewiastych.
Bagna namorzynowe (mangrowe) są środowiskiem życia dla wielu organizmów związanych z morzem (żyją tu m.in. 204 gatunki ptactwa, 74 gatunki ryb i 54 gatunki krabów), ale – jak większość obszarów przyrodniczych w Tajlandii – padły one ofiarą rabunkowej polityki gospodarczej. Na bagna namorzynowe chyba najlepiej zapuścić się kajakiem. Podczas przypływu widać jedynie lśniące, ciemnozielone liście na wyższych gałęziach namorzynów (rośnie ich tu około 30 gatunków), ale kiedy woda opada, wyłania się spod niej gęsta plątanina korzeni oddechowych.
Upodobanie do słonawej wody dzielą z drzewami mangrowymi palmy nipa o krótkich, przysadzistych pniach. Porastają one gęsto obszary nadmorskie na południu, gdzie coraz częściej naturalne kolonie tych drzew zastępuje się plantacjami. Jak większość innych rodzimych gatunków palm, nipa ma wielorakie zastosowanie: z jej słodkiego soku destyluje się alkohol, zaś liście służą do krycia dachów, wyplatania koszy na ryż i wykonywania oparć krzeseł.

Kuchnia

Tajska kuchnia jest obecnie bardzo popularna w większości krajów zachodnich. Doskonalą reputacje zawdzięcza wykorzystaniu świeżych składników do szybkiego przyrządzania dań, które są “ogniste”, a równocześnie aromatyczne i posiadają subtelny smak. Trawka cytrynowa, bazylia, kolendra, kłącze galangi, chili, czosnek, sok limony, mleko kokosowe i sfermentowany sos rybny to zestaw najistotniejszych składników, które nadają tej kuchni charakterystyczny smak.

Religia

Ponad 90% mieszkańców Tajlandii uważa się za buddystów odłamu Terawada, żyjących zgodnie z naukami świętego człowieka nazywanego zwykle Buddą, a dokładniej Gautamą Buddą. Terawada jest jedną z dwóch głównych praktykowanych w Azji odmian buddyzmu. W Tajlandii wzbogacają ją dodatkowo elementy wierzeń animistycznych i hinduistycznych. Pozostałe 10% ludności to wyznawcy buddyzmu Mahajana, muzułmanie, hindusi, sikhowie i chrześcijanie.

Wybrane imprezy

Nie ma prawie tygodnia, który minąłby bez jakichś lokalnych bądź narodowych uroczystości obchodzonych gdzieś w Tajlandii. Większość z nich jest świetną zabawą lak dla uczestników, jak i widzów. Prawie wszystkie tajskie święta mają jakiś religijny aspekt. Najbardziej teatralne wywodzą się z hinduizmu, czczą duchy żywiołów starożytnymi rytuałami i ceremonialnymi paradami, w trakcie których uczestnicy ubrani są w specjalne kostiumy.
Uroczystości buddyjskie zwykle odbywają się w pobliżu miejscowej świątyni i choć aspekt religijny jest ich bardzo istotnym elementem (wyznawcy gromadzą dobre uczynki, aby następne wcielenie było lepsze), to jednak przeważa beztroska atmosfera. Tereny świątynne roją się od sprzedawców jadła i błyskotek, ustawiane są prowizoryczne sceny dla przedstawień ludowego teatru likay, zawodów piosenkarskich i konkursów piękności.

Wiele świąt świeckich (na przykład spęd słoni czy przedstawienie Most na rzece Kwai) to miejscowe wydarzenia kulturalne odbywające się pod gołym niebem, specjalnie przygotowane dla tajlandzkich turystów i obcokrajowców, a więc odrobinę sztuczne, choć przez to wcale nie mniej rozrywkowe.
Inną atrakcją są jarmarki organizowane w stolicach prowincji, których cel, to znaczy prezentacja lokalnych specjalności, jest tylko lekko zawoalowany. Niemniej jednak wydarzenia te nabierają wszelkich atrybutów uroczystości religijnych, i dlatego są zazwyczaj godne obejrzenia.

Architektura i sztuka

Za wyjątkiem nielicznych rzeźb i budowli inspirowanych sztuką hinduizmu, zdecydowana większość zabytków tajskiej kultury powstała na gruncie Terawady i choć w Tajlandii działa kilka znakomitych muzeów, ewolucję jej sztuki można w pełni zrozumieć, zwiedzając tutejsze świątynie.
Tajscy architekci i rzeźbiarze postrzegali tworzenie jako zdobywanie zasług i przedstawianie niezmiennych prawd (a nie jako akt ekspresji artystycznej) i dlatego historię sztuki Tajlandii zapisywali nie indywidualni artyści, lecz szkoły.

W latach 20. XX w. historycy sztuki i naukowcy akademiccy przystąpili do opracowywania systemu klasyfikacji sztuki i architektury tajskiej w oparciu o okresy historyczne. Poniższy krótki przegląd rozpoczyna się od VI w., kiedy do Tajlandii dotarł buddyzm.
Dvaravati (VI–XI w.) Państwo Dvaravati – obejmujące swym zasięgiem Nakhon Pathom, U Thong i Lop Buri w dorzeczu Menamu oraz mniejszą północną enklawę Haripunjaya (dzisiejsze Lamphun) – zamieszkiwali buddyści odłamu Terawada, pozostający pod silnymi wpływami kultury Indii.
Zachował się tylko jeden i to dość późny przykład budowli z tamtej epoki: laterytowa czedi w kształcie piramidy w kompleksie Wat Kukut w Lamphun, podzielona na pięć poziomów z niszami na stiukowe posągi Buddy w każdym rzędzie. Z czasów Dvaravati zachowały się przedmioty codziennego użytku, zaś w muzeach narodowych w Nakhon Pathom i Lamphun zgromadzono pokaźne kolekcje wizerunków Buddy.
Ze względu na kiepskiej jakości wapień, rzeźbiarze wykonywali figury dość masywne, okryte imitowaną prostą draperią, zawieszoną luźno na uniesionych nadgarstkach i spadającą do kostek (podobnie wyglądają odlewy z brązu).
Wiele posągów niestety pękło i potraciło głowy lub kończyny. Ocalałe twarze mają bodaj najbardziej naturalistycznie oddane rysy w całej historii sztuki tajskiej, z charakterystycznymi grubymi wargami, spłaszczonymi nosami i szerokimi kośćmi policzkowymi.
W Nakhon Pathom, dokąd już przed I w. przybywali buddyjscy misjonarze z Indii, odkryto liczne dharmaczakra, pochodzące z okresu, kiedy nie można było jeszcze przedstawiać bezpośrednio samego Buddy.
Są to rzeźbione kamienne koła symbolizujące cykle życia i reinkarnacji, przy czym tym z epoki Dvaravati często towarzyszy niewielka figurka jelenia, co jest nawiązaniem do pierwszego kazania Buddy w Jelenim Parku.
Srivijaya (VIII–XIII w.) Kiedy za czasów Dvaravati na równinach centralnych i, do pewnego stopnia, w rejonach położonych dalej na północ wyznawano Terawadę, południowa Tajlandia znalazła się w strefie wpływów państwa Srivijaya i Mahajany. Najważniejsza różnica między tymi dwoma odłamami buddyzmu polega na tym, iż według wyznawców Mahajany ci, którzy osiągnęli oświecenie, powinni opóźniać swe przejście w stan nirwany, by pomóc na tej drodze innym. Istoty te, czczone za życia i po śmierci jako święci, to bodhisattwowie, a ich posągi są najbardziej typowym przykładem sztuki Srivijaya.
Najpiękniejsze figury bodhisattwów, odlane z brązu, są tak zgrabne i kunsztownie wykonane, że zalicza się je do najwspanialszych osiągnięć rzeźbiarstwa w Tajlandii. Zazwyczaj przedstawiano je w pozie tribunga – z wysuniętym prawym biodrem i ugiętym lewym kolanem, często wspaniale zdobione (czasem nawet prawdziwymi klejnotami). Zdecydowanie najpopularniejszym bodhisattwą był Awalokiteśwara, czczony jako wcielenie współczucia. Zazwyczaj ma on co najmniej cztery ramiona i zwierzęcą skórę przerzuconą przez lewe ramię bądź związaną w pasie, a tors pokryty maleńkimi wizerunkami Buddy. Najpiękniejszy posąg Awalokiteśwary (znaleziony w miejscowości Chaiya) można obejrzeć w Muzeum Narodowym w Bangkoku, gdzie zgromadzono zresztą większość innych rzeźb ze Srivijayi.
Najbardziej typowym przykładem architektury tamtych czasów, który przetrwał w nienaruszonym stanie do dziś, jest czedi w stylu jawajskim w Wat Phra Boromathat we wspomnianej już miejscowości Chaiya. Budowla jest odrestaurowana, ale dzięki bogatej ornamentyce schodkowej i miniaturowym stupom w narożnikach, wyraźnie różni się od współczesnych jej obiektów z okresu Dvaravati.
Sztuka Khmerów i Lopburi (X–XIV w.)
Pod kon. IX w. Khmerzy z Kambodży rozpoczęli podbój państw Dvaravati, przynosząc ze sobą hinduizm i kult dewaradży (króla-boga). Jako trwały testament świętej władzy swych monarchów, budowali na świeżo opanowanych ziemiach setki imponujących kamiennych świątyń. Dwa najświetniejsze przykłady można oglądać w południowym Isaanie – w Phimai i Phanom Rung. Bardzo interesująca jest też wczesna budowla tego typu w Muang Singh koło Kanczanaburi.
Wszystkie okazałe zamki-świątynie (prasaty) były przede wszystkim sanktuariami lingi, czyli fallicznego symbolu boga Śiwy. Wszystkie też miały podobny kształt, z co najmniej jedną wieżą (prang) w centrum. Przedstawiała ona górę Meru (niebiańską siedzibę bogów) i otoczona była koncentrycznymi prostokątnymi dziedzińcami, w obrębie i poza którymi znajdowały się sztuczne jeziorka i fosy (miały one stanowić miniatury pierwotnego oceanu rozdzielającego niebo od ziemi).
W świątyniach tych najbardziej fascynujące są jednak przepiękne rzeźbienia, które zdobią niemal każdą powierzchnię. Te przepyszne reliefy, zwykle wykonane w piaskowcu przedstawiają hinduistyczne bóstwa, wcielenia i mity, zwłaszcza epizody z Ramajany (zob. s. 120).
Pod kon. XII w. khmerscy przywódcy stali się wyznawcami Mahajany, w związku z czym obok rzeźb hinduistycznych pojawiły się dzieła buddyjskie, a lingę pośrodku każdej świątyni zastąpił posąg Buddy lub boddhisattwy.
W dawnym księstwie Lopburi, gdzie wyznawano Terawadę, świątynie wznoszone za czasów Khmerów są znacznie mniejsze niż te w Isaanie. Najlepszym przykładem jest Phra Prang Sam Yot. Klasyczny Budda z Lopburi ma szeroką twarz, jest bardzo muskularny i nosi diadem lub ornamentalną przepaskę na czole (ma to związek z głoszoną przez Khmerów syntezą władzy ziemskiej i niebiańskiej), natomiast ushnisha (znak oświecenia) ma wyraźnie stożkowaty kształt (zamiast zwykłego guza na głowie).
Sukhotaj (XIII–XV w.) Wykorzystując osłabienie Khmerów, dwaj tajscy książęta stworzyli w 1238 r. w środkowej Tajlandii pierwsze prawdziwe królestwo tajskie – Sukhotaj. Przez dwa następne stulecia powstawały w nim jedne z najwspanialszych dzieł sztuki w historii Tajlandii. Wysokim poziomem artystycznym odznaczała się przede wszystkim rzeźba. Wizerunki Buddy są wyjątkowo eleganckie, mają smukłe, owalne twarze (pozbawione jednak ludzkich rysów typowych dla sztuki Dvaravati i posągów z Lopburi) oraz szczupłe, zaokrąglone tułowie, zwykle odziane w prostą, przylegającą do ciała szatę spiętą na wysokości pępka. Najczęściej przedstawiano Buddę w pozycji siedzącej, z rękoma w geście bhumisparśa mudra. Najpiękniejsze przykłady to Phra Buddha Chinnarat, przechowywany obecnie w Wat Si Ratana Mahathat w Phitsanulok, oraz ogromny Phra Sri Sakyamuni (aktualnie w Wat Suthat w Bangkoku). Rzeźbiarze z Sukhotaj jako pierwsi zaczęli przedstawiać Buddę idącego, w urzekającej gracją pozie z prawą nogą wysuwającą się do przodu i lewą ręką w geście witarkha mudra. Posąg taki można zobaczyć na terenie Wat Sra Si w Sukhotaj.
W Sukhotaj i pobliskim Si Satchanalai pozostało wiele świątyń z epoki khmerskiej, których Tajowie nie burzyli, lecz rozbudowywali. Wznosili także zupełnie odrębne kompleksy świątynne. Ówczesne wiharny i bot to najstarsze zachowane w Tajlandii domy modlitewne (Khmerzy nie mieli w zwyczaju modlić się w dużych grupach), choć w większości pozostały po nich jedynie kamienne filary i platformy, gdyż drewniane dachy już dawno uległy zniszczeniu. Najlepsze przykłady można oglądać w Parku Historycznym w Sukhotaj, a nieco skromniejsze w parkach w pobliskim Si Satchanalai i Kamphaeng Phet.
W znacznie lepszym stanie dotrwała do naszych czasów większość czedi. Wiele z nich wzorowano na cejlońskich dzwonowatych wieżach relikwiarzowych (symbolizujących rozchodzące się daleko po świecie niczym dźwięk dzwonu nauki Buddy), często ustawionych na kwadratowym cokole (jedno- bądź dwurzędowym) otoczonym przyporami w kształcie słoni. Pięknym przykładem tego typu budowli jest Wat Chang Lom w Si Satchanalai. Architekci z Sukhotaj wymyślili także czedi w kształcie pączka lotosu. Te eleganckie, smukłe wieże zwieńczone stożkowatym kwiatonem stały się z czasem znakiem rozpoznawczym sztuki tej epoki. Świetnymi przykładami w Sukhotaj są: Wat Mahathat oraz Wat Trapang Ngoen. Sukhotaj słynął też ze znakomitej ceramiki zwanej sawankhalok (od miejscowości, w której ją produkowano).